Werkt u met zelfstandigen in plaats van met werknemers? Dan moet de samenwerking in de praktijk ook echt zelfstandig verlopen. Is dat niet zo, dan spreken we van schijnzelfstandigheid en kan de relatie worden geherkwalificeerd tot een arbeidsovereenkomst, met zware financiële gevolgen.
Het uitgangspunt: de algemene criteria
De Arbeidsrelatiewet (Programmawet (I) van 27 december 2006) gaat uit van de vrije keuze van de partijen. Die keuze wordt echter getoetst aan de manier waarop de samenwerking in werkelijkheid verloopt, aan de hand van vier algemene criteria: de wil van de partijen zoals die uit de overeenkomst blijkt, de vrijheid om de werktijd te organiseren, de vrijheid om het werk te organiseren en de mogelijkheid tot hiërarchische controle. Wijkt de praktijk af van wat op papier staat, dan primeert de praktijk.
Vermoeden van arbeidsovereenkomst in risicosectoren
Sinds de wet van 25 augustus 2012 geldt in bepaalde sectoren waar schijnzelfstandigheid vaker voorkomt een weerlegbaar vermoeden van arbeidsovereenkomst. Het gaat om:
- de bouwsector;
- bewakings- en toezichtsdiensten voor rekening van derden;
- personen- en goederenvervoer voor rekening van derden;
- schoonmaakactiviteiten;
- later uitgebreid tot de land- en tuinbouw.
Het vermoeden speelt wanneer meer dan de helft van de volgende criteria vervuld is:
- gebrek aan enig financieel of economisch risico, onder meer bij gebrek aan een persoonlijke en substantiële investering met eigen middelen of aan een persoonlijke en substantiële deelname in winst en verlies;
- gebrek aan verantwoordelijkheid en beslissingsmacht over de financiële middelen van de onderneming;
- gebrek aan beslissingsmacht over het aankoopbeleid;
- gebrek aan beslissingsmacht over het prijsbeleid, behalve wanneer de prijzen wettelijk zijn vastgelegd;
- geen resultaatsverbintenis voor het overeengekomen werk;
- een gewaarborgde vaste vergoeding, ongeacht de bedrijfsresultaten of de omvang van de prestaties;
- zelf geen werkgever zijn van vrij aangeworven personeel, of niet de mogelijkheid hebben om personeel aan te werven of zich te laten vervangen;
- zich niet als onderneming voordoen tegenover anderen, of hoofdzakelijk of gewoonlijk voor één medecontractant werken;
- werken in ruimtes waarvan men geen eigenaar of huurder is, of met materiaal dat door de medecontractant ter beschikking wordt gesteld, gefinancierd of gewaarborgd.
Het omgekeerde geldt ook: is niet meer dan de helft van de criteria vervuld, dan geldt een weerlegbaar vermoeden van zelfstandigheid. Beide vermoedens kunnen met alle middelen worden weerlegd. Familiale arbeidsrelaties vallen buiten de regeling.
Platformwerk: een eigen vermoeden sinds 2023
Sinds 1 januari 2023 geldt een afzonderlijk vermoeden voor wie werkt via een digitaal platform (denk aan maaltijdbezorging of taxidiensten via een app). Op basis van acht criteria, zoals geolocalisatie, het opleggen van exclusiviteit, het beperken van het inkomen of van de vrijheid om opdrachten te weigeren, wordt een arbeidsovereenkomst vermoed zodra drie van de acht criteria, of twee van de laatste vijf, vervuld zijn.
Daarnaast moet België tegen 2 december 2026 de Europese richtlijn (EU) 2024/2831 over platformwerk omzetten, die eveneens een vermoeden van arbeidsrelatie oplegt. Platformen doen er goed aan hun werking tijdig te laten nakijken.
Zekerheid vooraf: de Administratieve Commissie
Twijfelt u over de kwalificatie van een samenwerking, dan kan u een beslissing (ruling) vragen aan de Administratieve commissie ter regeling van de arbeidsrelatie bij de FOD Sociale Zekerheid. Sinds 2023 kan één partij ook een advies vragen. Een ruling vooraf geeft rechtszekerheid, zolang de feitelijke omstandigheden niet wijzigen.
Wat als het misloopt?
Wordt de samenwerking geherkwalificeerd tot een arbeidsovereenkomst, dan zijn met terugwerkende kracht socialezekerheidsbijdragen voor werknemers verschuldigd, vermeerderd met verhogingen en interesten. De “werknemer” kan bovendien aanspraak maken op loon, vakantiegeld, eindejaarspremie en, bij het einde van de samenwerking, een opzeggingsvergoeding.
Tips
- Leg de samenwerking schriftelijk vast en zorg dat de praktijk overeenstemt met het contract.
- Werkt u in een risicosector of via een platform, toets de samenwerking dan aan de specifieke criteria.
- Laat de zelfstandige vrij in de organisatie van zijn werk en werktijd, en vermijd een hiërarchische verhouding.
- Twijfelt u? Vraag een ruling of laat de samenwerking vooraf nakijken.
Wenst u advies over de samenwerking met zelfstandigen? Neem contact op met ons kantoor.
Frederic Leleux
Advocaat – master in het ondernemingsrecht – curator